Halil Cemaleddin Bey

17 Temmuz 1876’da doğan Halil Cemâleddin Bey, İnebolulu Müftüzâde ailesine mensuptur. Hukuk mesleğinde yükselerek Dersaadet Bidayet Mahkemesi Reis-i Evvelliği’ne kadar gelmiştir. Bidayet mahkemeleri, Tanzimat sonrasında kurulan nizamiye mahkemeleri içinde ilk derece mahkemeleri olarak görev yapıyor; Dersaadet Bidayet Mahkemesi ise İstanbul adliyesinin merkezî kurumları arasında yer alıyordu.

Halil Cemâleddin Bey, Mekteb-i Mülkiye’de Arazi Kanunu muallimliği yapmıştır. Arazi Kanunu, Osmanlı toprak düzeninde özellikle mirî arazi, intikal, tasarruf ve mülkiyet ilişkilerini belirleyen temel metinlerden biriydi. Halil Cemâleddin Bey’in Telhîs-i Ahkâm-ı Arazi adlı eseri de bu alandaki hocalığını ve hukuk bilgisini ders metnine dönüştüren çalışmalar arasında yer alır. Kaynaklarda eser, Tevfik Tarık ile birlikte 1913’te yayımlanmış görünmektedir.

Hukuk yazıları içinde en dikkat çekici çalışması, Hrand Asadur Efendi ile birlikte hazırladığı "Ecânibin Memâlik-i Osmaniye’de Hâiz Bulundukları İmtiyâzât-ı Adliye" adlı eserdir. Yabancıların Osmanlı ülkesindeki adlî imtiyazlarını ele alan bu hacimli çalışma, önce Cerîde-i Adliye’de uzun bir makale dizisi olarak yayımlanmış; ardından 1915’te kitap hâline gelmiştir. Bu konu, kapitülasyonların ve yabancıların Osmanlı mahkemelerindeki statüsünün yoğun biçimde tartışıldığı geç Osmanlı hukuk ortamında özel bir önem taşımaktaydı.

Halil Cemâleddin Bey, 21 Ağustos 1920’de vefat etmiş ve Fatih Camii Haziresi’ne defnedilmiştir.