Salih Zeki Bey

1864’te İstanbul’da doğan Salih Zeki Bey, küçük yaşta anne ve babasını kaybetmiş, Darüşşafaka’da yetişerek 1882’de bu okuldan birincilikle mezun olmuştur.

Posta ve Telgraf Nezareti Fen Kalemi’nde başladığı meslek hayatı, Paris’te elektrik mühendisliği tahsiliyle yeni bir yön kazanmış; École des Ponts et Chaussées ve Collège de France çevresindeki derslerle Batı’daki çağdaş matematik, fizik ve mühendislik bilgisini yakından tanımıştır.

İstanbul’a döndükten sonra Posta ve Telgraf Nezareti’nde çalışmış, Mekteb-i Mülkiye’de fizik ve kimya dersleri vermiş, 1890’da Rasathâne-i Âmire’de görevlendirilmiş ve 1896’da rasathane müdürlüğüne getirilmiştir. Matematik, astronomi, fizik, ihtimaller hesabı ve mantık alanlarında verdiği dersler ve yazdığı kitaplarla Osmanlı ilim hayatında modern fen düşüncesinin en güçlü temsilcilerinden biri olmuştur.

Salih Zeki Bey’in hatırlandığı esas alan, matematik ve bilim tarihi sahasındaki çalışmalarıdır. Kâmûs-ı Riyâziyyât, matematik ve astronomi terimlerini, bilginleri ve eserlerini bir araya getiren ilk büyük Türkçe matematik ve astronomi tarihi ansiklopedisi niteliğindedir. Âsâr-ı Bâkıye ise İslâm dünyasının matematik, trigonometri, hesap ve cebir alanlarındaki birikimini modern bilim tarihi yöntemiyle ele alan öncü eserlerden biridir.

Darülfünun’daki hocalığı, onun ilmî kimliğinin merkezindedir. Analitik geometri, matematiksel fizik, astronomi ve ihtimaller hesabı dersleri vermiş, 1913’te Darülfünun umum müdürlüğüne getirilmiş, daha sonra Fen Fakültesi dekanlığı yapmıştır. Darülfünun konferanslarıyla Öklid dışı geometriler, sanal sayılar, ihtimaller hesabı ve cebirsel mantık gibi konuları Osmanlı yüksek öğretiminde görünür kılmıştır.

Salih Zeki Bey, aynı zamanda Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının en büyük isimlerinden Halide Edip Adıvar'ın eşidir.

2 Temmuz 1921’de vefat etmiş ve Fatih Camii Haziresi’ne defnedilmiştir. Şahidesindeki tarih manzumesi Yenikapı Mevlevîhanesi’nin son şeyhi Abdülbâkî Mehmed Baykara Dede’ye aittir, son mısradaki “Gitdi Salih Zeki eyvah eyvah” ibaresi ebcedle ölüm tarihini vermektedir.