Yapımından Sonraki Değişiklikler
Kilise, Sulu Manastır (Theotokos Peribleptos) adıyla 1031'de Bizans İmparatoru III. Romanos Argyrus tarafından Rum Ortodoks cemaati için yaptırılmıştır.
1204'teki Latin istilası sırasında Venedikliler tarafından yağmalanmış, 1261'de Bizans İmparatoru VIII. Mikhail Palaiologos tarafından eski haline getirilmiştir.
İstanbul’un Osmanlı egemenliğine geçmesinden sonra Fatih Sultan Mehmed tarafından Ermeni Patrikliği’ne tahsis edilmiş ve patrikliğin ilk merkez kilisesi olmuştur. 1641 yılına dek Ermenilerin patriklik katedrali olarak kullanılmıştır.
1660 yangını kiliseyi ağır biçimde tahrip etmiş, yapı 1722’de Patrik Hovhannes Golod tarafından üç ayrı kilise halinde büyük bir kompleks olarak inşa edilmiştir.
Farklı tarihlerde yangınlar nedeniyle onarımlar geçiren yapı, 1866 Samatya Yangını'nda tamamen yok olmuştur.
1885'te Mikayel ve Hovhannes Hagopyan kardeşlerin maddi desteği ve Bedros Nemtze’nin mimarlığında, okul kargir olarak yeniden inşa edilerek günümüzdeki halini almıştır.
Birinci Dünya Savaşı sırasında (1915-1918) kilise yerleşkesi askerî kışla amacıyla kullanılmıştır.
2006'da kapsamlı bir restorasyon geçiren yapı, dönemin Ermeni patriği II. Mesrob Mutafyan tarafından ibadete açılmıştır.
Öne Çıkan Özellikler
Altında devasa bir Bizans sarnıcının bulunması nedeniyle "Sulu Manastır" olarak adlandırılan kilise, Türkiye Ermenileri Patrikliği’ne aittir.
Tarihsel süreçte "Theotokos Peribleptos Manastırı", "Surp Asdvadzadzin Patriklik Kilisesi", "Surp Yerrortutyun Kompleksi" olarak da bilinen yapı, günümüzde "Surp Kevork Ermeni Kilisesi" ismini almıştır.
Kuruluşunda Rum Ortodoks cemaati için yapılan kilise, Fatih Sultan Mehmed'in fermanı ile Ermeni cemaatine tahsis edilmiştir. Bu karar iki toplum arasında gerginlik ve çatışmalara sebep olmuş, halk arasında "Kanlı Kilise" olarak anılmasına yol açmıştır.
Ermeni cemaati arasında bu kilise tarih boyunca "Kaghtagayan" (Göçmenler Barınağı/İstasyonu) olarak anılmış, aş ve iş gibi olanakların sunulduğu sosyal bir yardımlaşma kapısı olmuştur.
Yapı, İstanbul Ermeni Patrikhanesi'nin kurulan ilk resmi yönetim merkezi ve katedrali olmuştur.
Yerleşke içinde açılan Sahakyan Okulu, İstanbul'daki Ermeni toplumunun ilk okulu olma özelliğiyle eğitime hala devam etmektedir.
Mimar Bedros Nemtze, antik Yunan ve Roma esintileri taşıyan, Neo-Klasik tarzın hakim olduğu ve en geniş iç hacme sahip olan bu Ermeni kilisesini orijinal Bizans yapısının kalınıtlarına zarar vermeden inşa etmiştir.
Yapının ilk banisi olan III. Romanos Argyrus, I. Nikeforos Bryennios gibi dönemin en güçlü Bizans imparatorlarının kilisenin zemininde gömülü olduğu ve yapının bir kraliyet mezarlığı olduğu bilinmektedir.
Kilisenin yönetim odasında Fatih Sultan Mehmed’in 1461'de İstanbul Ermeni Patrikhanesi’nin kurulmasını içeren fermanın orijinal bir kopyası korunmaktadır.
Kilisenin iç duvarlarında Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz devirlerinde Osmanlı saray ressamlığı yapan Hovhannes Umed Behzad'ın yaptığı devasa boyutlarda dini içerikli yağlı boya tablolar yer alır.
Bizans döneminde, Hristiyan dünyasının en kutsal emanetlerinden biri olan Vaftizci Yahya’nın (Saint Jean Baptiste) sağ eli bu manastırda sergilenmekte iken 1204'deki Latin istalası sonrası Avrupa'ya götürülmüştür.
